PAROHIJSKI HRAM SVETIH APOSTOLA PETRA I PAVLA U GRAHOVU

Postojeći parohijski Hram Svetih apostola Petra i Pavla sagrađen je 1925.godine. Osvetio ga je Sveti sveštenomučenik Petar Sarajevski. Do 1905. godine na brdu iznad Grahova koje se zove „Gradina“, postojao je srpsko-pravoslavni manastir kojeg su na ruševinama rimskog grada podigli sveštenici iz Dalmacije. Taj manastir je postojao sudeći po svemu sve dotle dok se nisu Osmanlije počele pojavljivati u blizini Grahova. O svemu tome nas izveštava učitelj Savo M. Babić u Bosanskohercegovačkom istočniku, koji nas vraća u istoriju starog grada Grahovca najmanje 500 godina unazad, gde se na tom istom mestu nalazila crkvina tj. ruševina stare crkve i oko nje nekoliko grobova. Vladimir Krasić u svojoj knjizi „Ustanak u Bosni od 1875 do 1878.god.“ navodi i opisuje da su srpski ustanici 1877. godine pod vođstvom Vojvode Goluba Babića, dva dana hrabro napadali Turke koji su bili utvrđeni na Gradini u samom manastiru, u nameri da ih proteraju iz Grahova. Trećeg dana su Turci preko noći pobegli zapalivši manastir i ubivši više od trideset Grahovljana. Naime čim je počeo srpski ustanak protiv Osmanlija u Bosni ovu je crkvu turska rezervna vojska pretvorila u kasarnu. Nakon Berlinskog kongresa tačnije 1880. godine kada su se ustanici i narod vratili iz Dalmacije, uz svesrdnu pomoć pravoslavnih hrišćana iz Grahova su obnovili manastir, tako što su na tom istom mestu podigli crkvicu u kojoj se ponekad Božija služba vršila. Kao najstariji sveštenici koji su služili u crkvi su iz slavne porodice Bilbija, a najpoznatiji od njih je paroh Ilija Bilbija (1835.-1908.god) koji je bio sveštenik Grahovske parohije od vremena Nevesinjske bune (Srpskog ustanka u Bosni i Hercegovini ) pa skoro sve do izbijanja prvog svetskog rata. Prota Ilija se među prvima priključio ustanku u Crnim Potocima i bio desna ruka vođi ustanka Golubu Babiću. Isticao se hrabrošću i istrajnošću u težnjama za oslobođenje srpskog naroda na ovim prostorima. Prota Ilija Bilbija je sahranjen u grobljanskoj kapeli na Mramorju u Grahovu koju je podigao još za života krajem 19. veka i u njoj sahranio svoju mlado upokojenu suprugu Martu. Kapela je obnovljena nakon poslednjih ratnih stradanja u Grahovu od strane svešteničke porodice, a zahvaljujući Ocu Voji Bilbiji unuku prote Milana obnovljeno je i postavljeno novo zvono. Kobne 1905. godine grom je pogodio crkvu na brdu Gradina iznad Grahova zapalio je i srušio. Tada su Grahovljani odlučili da naprave Crkvu u samoj varoši, ali im austro-ugarska vlast to nije dozvolila. Tek nakon raspada austrougarske carevine i stvaranjem Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca data je dozvola za gradnju današnje Crkve Svetih Apostola Petra i Pavla u Grahovu. U periodu od 1905. do 1925. god. bogoslužanja su se obavljala u crkvi brvnari, smeštenoj ispod sela Ugarci.Kada je na Vidovdan 28. juna 1914. god uhapšen Gavrilo Princip, zbog atentata na prestolonaslednika Franca Ferdinanda, njega su kao i mnoge učesnike u atentatu hteli da osude na smrt, ali kako je bio maloletan i nisu imali pravnu osnovu za takav čin pokušali su da nateraju sveštenika Milana Bilbiju tadašnjeg paroha Crnoluškog (ktitora crkve Svetog Ilije u Crnom Lugu) koji je krstio Gavrila, da falsifikuje njegovu krštenicu i na taj podmukli način ipak da ga osude na smrt. Međutim kada je prota Milan odlučno odbio taj sraman čin njega su uhapsili pripadnici austro-ugarske vojne milicije tkz. šuckori i zatočili u kuli starca Vujadina u Livnu gde je trpeo strahovitu torturu. U početku su ga mučili najtežim mukama, a onda su ga tako iznurenog, skoro na samrti pustili kući. Prota Milan je podlegao ranama i sveštenomučeničkom smrću umro u svojoj 46 godini. Sahranjen je 30. jula 1916. god. na crnoluškom groblju. Nakon pune 102 godine od upokojenja sveštenomučenika Milana Bilbije izvršeno je obretenje moštiju uz blagoslov Njegovog Preosveštenstva Episkopa bihaćko-petrovačkog g.Sergija. Dana 15. oktobra 2018. god mošti su prenesene u hram Svetih Apostola Petra i Pavla u Bosansko Grahovo gde su položene i dostupne vernom narodu na poklonjenje i celivanje. Na sličan, sveštenomučenički način je postradao i paroh Damjan (Štrbac) Grahovski 1941. god. od strane ustaša koji su ga kao jednog od viđenijih građana u Grahovu zatvorili u sreskom sudu i nemilosrdno mučili. Nakon toga su ga odveli u logor smrti Jadovno gde su ga živog oderali i njegovo beživotno telo u komadima bacili u bezdan jame Jadovno.Posle drugog svetskog rata voljom tadašnjih partijskih rukovodilaca ovaj Parohijski hram je služio kao skladište soli i drugih građevinskih materijala sve do šezdesetih godina prošlog veka kada je delimično obnovljen,a osvetio ga je episkop dalmatinski Stefan (Boca). Hram je stradao u požaru 14. aprila 1970. godine i tom prilikom je uništen veći deo ikonostasa. Osnovano se sumnja da je požar bio podmetnut. Tadašnja komunistička vlast je primenjivala surovu brutalnost prema crkvi i sveštenstvu. Osam ikona velike vrednosti je potpuno uništeno u ovom požaru, a pet je teško oštećeno. Delimična obnova parohijskog hrama Svetih apostola Petra i Pavla u Grahovu dešavala se u nekoliko navrata: za vreme episkopa dalmatinskih, Stefana (Boce) i Nikolaja (Mrđe). Poslednja obnova započeta je za vreme episkopa Hrizostoma 1993. godine, ali je zbog rata i progona Srba iz Bosanskog Grahova u jesen 1995. godine prekinuta. Tokom 2000.-2001. godine sanirana su oštećenja na hramu i hram je osposobljen za bogosluženje. U ovom periodu delimično je obnovljen enterijer hrama i postavljen novi ikonostas, dar porodice Dobrijević. Nova obnova hrama je započeta 28. septembra 2007. godine, a završena je naredne godine. Sami čin osvećenja i obnovljenja hrama 28. septembra 2008. godine izvršio je tadašnji Episkop bihaćko-petrovački g. Hrizostom.